ศิลาจารึกอักษรฝักขาม (ไทล้านนา) ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชย

          ช่วงพุทธศตวรรษที่ 21 เป็นต้นมา พระพุทธศาสนาในล้านนาได้เปลี่ยนแปลงไป นับแต่พระญากือนาทรงอาราธนาพระสุมนเถระจากสุโขทัยขึ้นมาเผยแพร่พระพุทธศาสนายังดินแดนล้านนา ในปีพุทธศักราช 1912 ปรากฏความในศิลาจารึกที่วัดพระยืน ตำบลเวียงยอง อำเภอเมืองลำพูน 

          ครั้นต่อมา ปีพุทธศักราช 2020 ในรัชสมัยของพระเจ้าติโลกราช ได้มีการทำสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งที่ 8 เรียกว่า "อัฏฐมสังคายนา" มีท่านพระธรรมทินเถรเจ้าเป็นประธานฝ่ายศาสนจักร และมีพระเจ้าติโลกราชทรงเป็นผู้อุปถัมภกฝ่ายอาณาจักร หลังจากการสังคายนาครั้งนี้แล้ว น่าจะเป็นเหตุให้พระเถราจารย์ทั้งหลายได้ผลิตคัมภีร์ภาษาบาลีกันเป็นการใหญ่ การศึกษาภาษาบาลีได้เจริญรุ่งเรืองอย่างยิ่งในรอบพุทธศตวรรษที่ 21 และตัวอักษรที่ปรากฏในศิลาจารึกและคัมภีร์ต่างๆ ในช่วงนั้นก็คือ "อักษรไทล้านนา" หรือทางเหนือเรียกว่า “อักษรฝักขาม” นิยมเขียนตัวเลขด้วยอักษรธัมม์ ภาษาที่ใช้คือภาษาไทยวน (ภาษาล้านนารุ่นเก่า)

          อักษรไทล้านนาได้รับความนิยมเฉพาะในศิลาจารึกเท่านั้นระหว่างพุทธศตวรรษที่ 20-24 หลังจากนั้นก็ถูกแทนที่ด้วยอักษรธรรมล้านนาซึ่งแต่เดิมเคยนิยมจารึกบนใบลาน ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชยมี จำนวนหลายหลัก จัดเรียงตามอายุปีพุทธศักราชที่จารึกได้ดังนี้

1. ศิลาจารึกวัดต้นผึ้ง
2. เลขทะเบียน 345/18 (ลพ.8) ขนาดกว้าง 40 ซ.ม. สูง 78 ซ.ม. หนา 13 ซ.ม. อายุสมัย พ.ศ.1987 ได้มาจากวัดต้นผึ้ง ต.เหมืองง่า อ.เมือง จ.ลำพูน
3. เรื่องที่จารึก พ.ศ.1987 นายคำสน หัวหน้านายเกวียน ขอเงิน 1,500 จากนักบุญและพระภิกษุชั้นผู้ใหญ่ ได้แก่ มหาเถรอริยวังโส วัดป่าขี้เหล็ก มหาเถรเจ้าญาณรังสี วัดดอนไชย มหาสามีเจ้าอดุลญาณมังคละ วัดงาวทาง กับมหาสามีญาณสาคร วัดป่าล่ามช้างไชยอาราม จากนั้นจึงถวายภรรยา บุตร และข้าทาสไว้เป็นข้าของพระพุทธรูปประธาน บ้านผึ้งเหนือและบ้านผึ้งใต้ถวายชาด เงิน เบี้ย และข้าว แด่พระเจดีย์ ผู้อุปัฏฐากพระประธานมีสิทธิ์รับผลประโยชน์จากสิ่งของที่ได้ถวายไว้นั้น
4. ศิลาจารึกวัดเวฬุวันอาราม
5. เลขทะเบียน 352/18 (ลพ.18) ขนาด  กว้าง 60 ซ.ม. สูง 124 ซ.ม. หนา 10 ซ.ม.

อายุสมัย พ.ศ.2031 ได้มาจากวัดเวฬุวันอาราม ปัจจุบันคือวัดสันต้นค่า (เดิมเรียกวัดสันมะค่า) หมู่ 12 บ้านสันต้นค่า ต.บ้านธิ อ.บ้านธิ จ.ลำพูน

1. เรื่องที่จารึกมี 2 ด้าน
   1. ด้านที่ 1

พ.ศ. 2031 พันญีเซากลุม สร้างอารามชื่อ เวฬุวันนะ และนิมนต์พระครูจุฬาไพย มาเป็นเจ้าอาวาส พระครูอุทิศบุญที่สร้างวัดนี้แด่พระมหาเทวีเจ้า ณ ข่วงพระมหาธาตุต่อหน้าชาวเจ้าสงฆ์ทั้งหลาย พระครูให้มีการบันทึกเนื้อที่ของวัด กว้าง 27 วา ยาว 60 วา มีการถวายข้าวัด 4 ครอบครัว พระมหาเทวีสั่งให้เจ้าล่ามหมื่นสุวรรณ และเจ้าหมื่นน้อยคำคดี ฝังศิลาจารึกอันนี้เพื่อให้อารามมีความมั่นคงตราบ 5,000 ปี ผู้ครองเมืองในอนาคตอย่าได้เบียดบังผลประโยชน์จากอาราม

1. ด้านที่ 2

พ.ศ. 2051 พระมหาราชเจ้าแห่งเชียงใหม่ พร้อมด้วยพระมหาเทวี พระราชมารดาแม่ลูก 2 มีศรัทธาในพระไตรรัตน์ มีพระราชโองการให้เจ้าหมื่นหนังสือติกผญา จัดหาที่นาแลกที่ดินติดกับวัดเวฬุวันอาราม เพื่อขยายบริเวณอาราม

ศิลาจารึกวัดข่วงชุมแก้ว (จารึกวัดหนองหนาม)

เลขทะเบียน 349/18 (ลพ.23)  ขนาด กว้าง 33.5 ซ.ม. สูง 61 ซ.ม. หนา 19 ซ.ม. อายุสมัย พ.ศ. 2032 ได้มาจากวัดข่วงชุมแก้ว (เป็นชื่อเก่าในจารึก) เมืองควก (เหมืองกวัก) ปัจจุบันคือวัดหนองหนาม ต.บ้านแป้น อ.เมือง จ.ลำพูน

1. เรื่องที่จารึก

พ.ศ. 2032 มหาราชเทวีให้ทองสัก อันเกลือกด้วยทองคำเป็นจำนวน 100 บาท กับอีก 1 เฟื้องคำ เพื่อหุ้มยอดพระเจดีย์เจ้าวัดข่วงชุมแก้วที่เมืองควก พร้อมกับได้ถวายข้าคนไว้อุปัฏฐากพระประธาน 10 ครัว มีพระมหาเถรมังคลพุทธิมาเจ้าหยาดน้ำ (กรวดน้ำ) ร่วมเป็นพยานในการตั้งศิลาจารึกหลักนี้ หลังจากนั้น 2 วัน มีการผูกพัทธสีมา 2 ชั้น โดยได้ชุมนุมพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายจากอารามเชียงเรือก ได้แก่ พระมหาพุกามเจ้า ชื่อมหาญาณมังคลเจ้า และมหาสามีศรีสุนันทกัลยาณะ

1. ศิลาจารึกวัดสุวรรณอาราม

เลขทะเบียน 351/18 (ลพ.34) ขนาด กว้าง 51 ซ.ม. สูง 142 ซ.ม. หนา 15 ซ.ม.

อายุสมัยพ.ศ. 2055 ที่มาวัดพระเจ้าดำดิน ปัจจุบันคือวัดสุวรรณอาราม (วัดร้าง) ต.อุโมงค์ อ.เมือง จ.ลำพูน

1. เรื่องที่จารึก

          พ.ศ. 2032 พระมหาเทวีเจ้าตนย่า รับสั่งให้หมื่นหมอสุเมธา นำพระพุทธรูปมาประดิษฐานไว้ในสุวรรณาอาราม วัดนี้จึงเป็นนาบุญตั้งแต่สมัยพระมหาเทวีเจ้าตนย่า จนถึงสมัยพระเจ้าแผ่นดินทั้ง 2 พระองค์นี้ (พญาแก้ว และพระมารดา)

          พ.ศ. 2055 นายมหิน และผู้อื่น บูรณะวัดสุวรรณอาราม โดยเฉพาะวิหารและองค์พระประธาน ได้ถวายบุญแด่พระมหาเทวี (พระมารดาของพญาแก้ว) พระเจ้าแผ่นดินทั้งสองพระองค์ทรงชื่นชม สั่งให้ถวายข้าคนเป็นผู้อุปัฏฐากพระพุทธรูป จากนั้นทรงพระราชทานที่นา

          พวกญาณคงคาต้องแต้ม และคนอื่นถวายที่นา ค่าภาษี 25,000 เบี้ยต่อ 1 ปี เพื่อซื้อน้ำมันจุดประทีปบูชาพระพุทธรูป

ศิลาจารึกวัดบุนบาน

เลขทะเบียน 350/18 (ลพ.20) ขนาด กว้าง 61 ซ.ม. สูง 77 ซ.ม. หนา 12 ซ.ม. อายุสมัย พ.ศ. 2047 ได้มาจากวัดป่าเส้า หรือวัดกู่เส้า ปัจจุบันเรียกวัดกู่เรือง บ้านกู่เรือง ต.เหมืองจี้ อ.เมือง จ.ลำพูน

1. เรื่องที่จารึก

          พ.ศ. 2047 มหาเถรสุวรรณรังสีอยู่วัดท่าแพ มหาเถรยาสาด วัดแสนทอง และเจ้าพันนาหลังยี ขอเอานายอ้ายและหลานที่อยู่ในความดูแลของพันล่ามคำกับพันน้อยล่าม ให้เป็นผู้อุปัฏฐากพระพุทธรูปประธานวัดบุนบาน ซึ่งสร้างโดยพญายอดเชียงราย แต่ผู้ดูแลนายอ้าย ส่งนายสิบคำไปแทน

          คำจารึกจบด้วยรายชื่อพยาน ทั้งฝ่ายฆราวาสและฝ่ายสงฆ์

ศิลาจารึกหริปุญชปุรี

เลขทะเบียน 327/18 (ลพ.15) ขนาด กว้าง 47.5 ซ.ม. สูง 142 ซ.ม. หนา 11.5 ซ.ม.

อายุสมัย พ.ศ. 2053 ได้มาจากวัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหาร 

1. เรื่องที่จารึก

พ.ศ. 2053 กษัตริย์เชียงใหม่ (พญาแก้ว 2038-2069) กับพระราชมารดา ทรงให้สร้างพระไตรปิฎกและพระพุทธรูปทองคำ นำมาประดิษฐานไว้ในหอไตรที่สร้างขึ้น ทรงให้เงินทุนเพื่อนำดอกผลเป็นค่าใช้จ่ายซื้อหมากเมี่ยงและข้าวบูชาพระธรรม ทรงให้ภาษีนาปีละ 2,000,000 เบี้ย เพื่อเป็นค่าตอบแทนแก่ผู้ดูแลหอไตรกับพนักงานคนอื่นๆ ทรงถวายข้าคน 12 ครอบครัว เพื่อปฏิบัติรักษาหอไตรและพระไตรปิฎก ทรงห้ามใช้คนเหล่านี้ทำงานอื่น

ตอนท้ายขอบุญกุศลให้พระองค์ทรงเจริญด้วยโภคสมบัติ มีความแตกฉานในอรรถธรรม ที่สุดให้ได้เป็นพระพุทธเจ้าองค์หนึ่ง และอุทิศกุศลส่วนหนึ่งให้พระบิดา อัยกา อัยกี อินทร์ พรหม และเทวดาอารักษ์แห่งเมืองหริภุญไชย ให้รักษาพระพุทธศาสนาในสถานที่นี้ตลอดไป

ศิลาจารึกหงสวดีศรีสัตยาธิษฐาน

1. เลขทะเบียน 348/18 (ลพ.13) ขนาดกว้าง 40 ซ.ม. สูง 128 ซ.ม. หนา 40 ซ.ม. อายุสมัย พ.ศ. 2066 ที่มาวัดแสนข้าวห่อ ปัจจุบันคือที่ตั้งของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชย
   1. เรื่องที่จารึก

          เป็นคำแปลราชสาส์น ปี พ.ศ. 2065 ซึ่งกษัตริย์เมืองพะโค (บิญญารันที่ 2 พ.ศ.2035-2069) ส่งมาถึงกษัตริย์เชียงใหม่ (พญาแก้ว) เพื่อถวายคำสัตย์ปฏิญาณ เรียกเจ้าเมืองเชียงใหม่ว่า "พี่" จารึกนี้มีชื่อว่า "หงสวดีศรีสัตยาธิษฐาน" พญาแก้วโปรดให้ตั้งศิลาจารึกไว้ที่ฐานองค์พระธาตุหริภุญชัยในปี พ.ศ. 2066

ศิลาจารึกพระสัตย์ปฏิญาณ

เลขทะเบียน 347/18 (ลพ.14) ขนาดกว้าง 42.5 ซ.ม. สูง 129 ซ.ม. หนา 45 ซ.ม.

อายุสมัย  พ.ศ. 2066 ที่มา วัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหาร 

1. เรื่องที่จารึก

          เป็นคำแปลของราชสาส์น ปี พ.ศ. 2065 กษัตริย์ต่างประเทศ (อาจหมายถึงกษัตริย์เมืองตองอู หรือเจ้าเมืองพุกาม) ส่งมาถึงกษัตริย์เชียงใหม่ (พระญาแก้ว/พระเมืองแก้ว) เพื่อถวายคำสัตย์ปฏิญาณ เรียกเจ้าเมืองเชียงใหม่ว่า "น้า" ซึ่งกษัตริย์ต่างประเทศไม่ต้องการให้น้าหรือสมบัติของน้ามีภัยอันตราย รับปากว่าจะช่วยเมื่อมีสิ่งใดเกิดขึ้น ขอให้เทวดาอนุโมทนา และขอให้เทวดาลงโทษเมื่อผิดคำปฏิญาณ พระญาแก้วให้ตั้งศิลาจารึกหลักนี้ไว้ที่ฐานองค์พระมหาธาตุหริภุญชัย ในปี พ.ศ.2066