เจาะวิกฤตยาขาดแคลน รพ.สันทราย เสียงครวญผู้ป่วยรับ “ซองยาเปล่า” สู่ปัญหาเชิงโครงสร้าง–สภาพคล่อง รพ.รัฐ

เสียงครวญผู้ป่วยรับ “ซองยาเปล่า” สู่ปัญหาเชิงโครงสร้าง–สภาพคล่องโรงพยาบาลรัฐ
เผยรพ.มีภาระหนักอึ้ง แบกรับผู้ป่วย 7 อำเภอ กว่า 4 แสนราย ผู้ป่วยในรพ.วันละกว่า 1 พันคน เร่งปลดล็อกหนี้–ยืมยาหมุนเวียน คาดไม่เกิน 2 สัปดาห์สถานการณ์คลี่คลาย

ปัญหายาขาดแคลนในโรงพยาบาลสันทราย จังหวัดเชียงใหม่ กำลังกลายเป็นประเด็นที่ได้รับความสนใจและสร้างความกังวลให้แก่ประชาชนในพื้นที่ โดยเฉพาะกลุ่มผู้ป่วยโรคเรื้อรังที่จำเป็นต้องได้รับยาอย่างต่อเนื่อง หลังมีผู้ป่วยบางรายออกมาเปิดเผยประสบการณ์การเข้ารับบริการว่า แม้แพทย์จะตรวจรักษาและมีคำสั่งจ่ายยา แต่เมื่อถึงขั้นตอนรับยากลับได้รับยาไม่ครบ บางรายถึงขั้นได้รับเพียง “ซองยาเปล่า” เนื่องจากยาบางรายการไม่มีอยู่ในคลังเวชภัณฑ์ของโรงพยาบาล

สถานการณ์ดังกล่าวไม่ได้ส่งผลเฉพาะต่อความสะดวกในการรับบริการเท่านั้น แต่ยังกลายเป็นภาระโดยตรงต่อผู้ป่วยและครอบครัว โดยเฉพาะผู้ที่จำเป็นต้องใช้ยาต่อเนื่องเป็นประจำ เมื่อไม่สามารถรับยาตามแพทย์สั่งได้ บางรายจำเป็นต้องออกไปซื้อยาจากร้านขายยาภายนอกด้วยค่าใช้จ่ายของตนเอง เพื่อประคับประคองอาการและไม่ให้การรักษาขาดช่วง

สำหรับผู้ป่วยที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ห่างไกล ผลกระทบยิ่งเพิ่มขึ้นเป็นลำดับ เนื่องจากนอกจากต้องเผชิญกับค่าใช้จ่ายในการซื้อยาแล้ว ยังต้องรับภาระค่าเดินทางมายังโรงพยาบาลหลายครั้ง จากเดิมที่ผู้ป่วยโรคเรื้อรังบางรายได้รับนัดหมายให้มารับยาเป็นรายเดือน กลับต้องเดินทางมายังโรงพยาบาลถี่ขึ้นเป็นรายสัปดาห์ เพื่อทยอยรับยาตามจำนวนที่มีอยู่ในคลังในแต่ละช่วงเวลา

เบื้องหลังปัญหาที่เกิดขึ้น ผู้อำนวยการโรงพยาบาลสันทรายชี้แจงว่า สถานการณ์ยาขาดแคลนไม่ใช่ปัญหาที่เพิ่งเกิดขึ้นในระยะสั้น แต่เป็นปัญหาที่สะสมและต่อเนื่องมาประมาณ 1 ปี โดยมีปัจจัยสำคัญหลายด้านเข้ามาซ้อนทับกัน จนส่งผลกระทบต่อระบบจัดซื้อและการบริหารเวชภัณฑ์ของโรงพยาบาล

นายแพทย์วรวุฒิ โฆวัชรกุล ผู้อำนวยการโรงพยาบาลสันทราย ระบุว่า ปัญหาดังกล่าวมีสาเหตุหลัก 3 ประการที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ประการแรกคือปัญหาจากห่วงโซ่อุปทานเวชภัณฑ์ในระดับโลก ซึ่งได้รับผลกระทบจากสถานการณ์สงครามและความไม่สงบในภูมิภาคตะวันออกกลาง ส่งผลต่อแหล่งผลิตวัตถุดิบและฐานการผลิตยาในระดับนานาชาติ

เมื่อโรงงานผลิตยาบางประเภทได้รับผลกระทบจนต้องลดกำลังการผลิตลงอย่างมาก หรือบางรายการต้องยุติการผลิตเป็นการชั่วคราว จึงเกิดปัญหาการขาดแคลนเวชภัณฑ์นำเข้าเป็นระลอก ทำให้โรงพยาบาลบางแห่งไม่สามารถจัดหายาบางรายการได้ตามปริมาณและช่วงเวลาที่ต้องการ

ปัจจัยประการที่สอง คือ ปัญหาสภาพคล่องทางการเงินของโรงพยาบาล โดยโรงพยาบาลมีภาระลูกหนี้ที่ค้างชำระหรือชำระเงินล่าช้า ส่งผลโดยตรงต่อกระแสเงินสดหมุนเวียน เมื่อเงินเข้าสู่ระบบไม่ทันกับภาระค่าใช้จ่าย โรงพยาบาลจึงประสบข้อจำกัดในการชำระค่าสินค้าและเวชภัณฑ์ให้แก่บริษัทผู้จำหน่ายยาตามกำหนดรอบบัญชี

เมื่อไม่สามารถชำระเงินได้ตามเงื่อนไขที่กำหนด บริษัทผู้จำหน่ายยาบางแห่งจึงจำเป็นต้องชะลอการจัดส่งยาเข้าสู่โรงพยาบาล ทำให้ปริมาณยาที่มีอยู่ในคลังลดลงอย่างต่อเนื่อง และกระทบต่อความสามารถในการจ่ายยาให้ผู้ป่วย

ส่วนปัจจัยประการที่สามเป็นข้อจำกัดในเชิงโครงสร้างของโรงพยาบาลรัฐ โดยโรงพยาบาลสันทรายเป็นโรงพยาบาลของรัฐที่ให้บริการประชาชนภายใต้สิทธิหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า หรือบัตรทองเป็นหลักเกือบ 100 เปอร์เซ็นต์ จึงมีรายได้หมุนเวียนจากผู้ป่วยทั่วไปไม่มากนัก ขณะที่โรงพยาบาลยังมีภาระค่าใช้จ่ายในการให้บริการประชาชนจำนวนมาก

เมื่อสถานการณ์ดังกล่าวมาบรรจบกับช่วงปลายปีงบประมาณ ซึ่งโรงพยาบาลต้องบริหารจัดการภาระค่าใช้จ่ายในหลายด้านพร้อมกัน จึงยิ่งทำให้การบริหารงบประมาณและกระแสเงินสดอยู่ภายใต้ข้อจำกัดอย่างมาก

ปัญหาที่เกิดขึ้นจึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่อง “ยาไม่พอในคลัง” หากแต่สะท้อนให้เห็นถึงปัญหาที่เชื่อมโยงกันตั้งแต่ระดับห่วงโซ่อุปทานยา การจัดซื้อจัดหา ระบบการเงินของโรงพยาบาล ไปจนถึงโครงสร้างการจัดสรรงบประมาณด้านสาธารณสุข ซึ่งเป็นประเด็นที่จำเป็นต้องพิจารณาแก้ไขในระดับนโยบาย ไม่ใช่เพียงการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าในโรงพยาบาลแห่งใดแห่งหนึ่ง

ขณะเดียวกัน โรงพยาบาลสันทรายยังต้องรับภาระในการดูแลประชาชนจำนวนมาก โดยมีขอบเขตพื้นที่รับผิดชอบครอบคลุมถึง 7 อำเภอ รวมประชากรกว่า 400,000 คน ทำให้โรงพยาบาลต้องรองรับผู้ป่วยที่เข้ามารับบริการเป็นจำนวนมากในแต่ละวัน โดยมีผู้ป่วยนอกหมุนเวียนเข้ามารับบริการมากกว่า 1,000 คนต่อวัน

จำนวนผู้ป่วยที่สูง ประกอบกับผู้เข้ารับบริการแบบไม่ได้มีการนัดหมายล่วงหน้า หรือ Walk-in ในสัดส่วนที่มาก ทำให้การคาดการณ์ความต้องการใช้ยาในแต่ละวันทำได้ยาก แม้โรงพยาบาลจะพยายามบริหารจัดการปริมาณยาในคลังอย่างต่อเนื่อง แต่เมื่อความต้องการใช้ยาสูงกว่าที่ประเมินไว้ เวชภัณฑ์สำรองที่มีอยู่จึงถูกใช้หมดลงอย่างรวดเร็ว

ในช่วงที่ประสบปัญหา โรงพยาบาลสันทรายพยายามแก้ไขสถานการณ์เฉพาะหน้าด้วยการประสานและเจรจาขอยืมยาที่จำเป็นจากโรงพยาบาลเครือข่ายใกล้เคียง เพื่อนำมาหมุนเวียนใช้ในการรักษาผู้ป่วยและลดผลกระทบให้ได้มากที่สุด

อย่างไรก็ตาม การยืมยาจากโรงพยาบาลเครือข่ายสามารถช่วยบรรเทาปัญหาได้เพียงบางส่วน เนื่องจากโรงพยาบาลสันทรายยังมีผู้ป่วยจำนวนมากที่เข้ามารับบริการแบบ Walk-in ทำให้ปริมาณการใช้ยาในแต่ละวันมีความผันผวนและสูงกว่าที่คาดการณ์ไว้ ส่งผลให้ยาสำรองที่หาเข้ามาได้ถูกใช้หมดลงในเวลาอันรวดเร็ว

ปัญหาดังกล่าวนำไปสู่เสียงสะท้อนจากผู้ป่วยที่ต้องเผชิญกับสถานการณ์ยาไม่ครบ โดยเฉพาะกลุ่มผู้ป่วยโรคเรื้อรังซึ่งต้องใช้ยาอย่างต่อเนื่อง การที่ผู้ป่วยได้รับยาไม่ครบตามคำสั่งแพทย์ย่อมสร้างความกังวล เพราะการรักษาโรคเรื้อรังจำนวนมากจำเป็นต้องอาศัยความต่อเนื่องของการใช้ยา

ขณะเดียวกัน การให้ผู้ป่วยเดินทางกลับมารับยาเพิ่มเติมเป็นระยะ ยังเพิ่มภาระให้กับประชาชน โดยเฉพาะผู้สูงอายุ ผู้ป่วยที่ต้องพึ่งพาครอบครัวในการเดินทาง และประชาชนที่อยู่ห่างจากโรงพยาบาล ซึ่งต้องเสียทั้งเวลาและค่าใช้จ่ายในการเดินทางมากกว่าการมารับยาตามนัดหมายเดิมเพียงครั้งเดียวต่อเดือน

ท่ามกลางเสียงสะท้อนดังกล่าว โรงพยาบาลสันทรายได้ออกประกาศแจ้งสถานการณ์ยาขาดคลังผ่านช่องทางสื่อสารของโรงพยาบาลอย่างเป็นทางการ เพื่อชี้แจงต่อประชาชน ยอมรับว่ามีข้อจำกัดด้านเวชภัณฑ์บางรายการ พร้อมกล่าวขออภัยต่อความไม่สะดวกที่เกิดขึ้นกับผู้ป่วย

สำหรับแนวทางแก้ไขในระยะเร่งด่วน โรงพยาบาลจะพยายามจัดสรรยาเท่าที่มีอยู่ให้แก่ผู้ป่วยตามความเหมาะสม โดยในกรณีที่ไม่สามารถจ่ายยาได้ครบตามกำหนด จะจ่ายยาตามจำนวนที่มีอยู่ก่อน เพื่อประคับประคองการรักษาในเบื้องต้น และเมื่อโรงพยาบาลได้รับยาเพิ่มเติมกลับเข้าสู่ระบบแล้ว จะดำเนินการจัดส่งยาส่วนที่เหลือให้แก่ผู้ป่วยถึงบ้าน

มาตรการจัดส่งยาถึงบ้านถือเป็นแนวทางหนึ่งในการลดผลกระทบที่เกิดขึ้นกับผู้ป่วย เพราะจะช่วยให้ผู้ป่วยไม่จำเป็นต้องเสียเวลาและค่าใช้จ่ายเดินทางกลับมายังโรงพยาบาลอีกครั้งเพียงเพื่อรับยาส่วนที่เหลือจากรายการเดิม

ในด้านปัญหาสภาพคล่องทางการเงิน ซึ่งถือเป็นหนึ่งในปัจจัยสำคัญของสถานการณ์ครั้งนี้ ล่าสุดเริ่มมีความคืบหน้า โดยลูกหนี้ของโรงพยาบาลได้ทยอยชำระเงินกลับเข้ามาบางส่วน ทำให้โรงพยาบาลมีเงินหมุนเวียนเพิ่มขึ้น และสามารถนำเงินดังกล่าวไปชำระหนี้ค้างจ่าย รวมทั้งใช้ในการเจรจากับบริษัทผู้จำหน่ายยาเพื่อให้กลับมาจัดส่งเวชภัณฑ์ได้อีกครั้ง

ความคืบหน้าดังกล่าวเริ่มเห็นผล โดยขณะนี้บริษัทผู้จำหน่ายยาหลายแห่งได้ทยอยส่งยาหลายรายการกลับเข้ามายังคลังเวชภัณฑ์ของโรงพยาบาลแล้ว ทำให้สถานการณ์เริ่มมีแนวโน้มดีขึ้น แม้ยังต้องใช้เวลาในการเติมสต็อกยาให้กลับมาเพียงพอต่อความต้องการของผู้ป่วยทั้งหมด

โรงพยาบาลสันทรายคาดการณ์ว่า หากกระบวนการชำระหนี้และการจัดส่งเวชภัณฑ์จากบริษัทต่าง ๆ สามารถดำเนินไปได้อย่างต่อเนื่อง สถานการณ์ยาขาดแคลนจะค่อย ๆ คลี่คลาย และมีโอกาสกลับเข้าสู่ภาวะปกติได้ภายในระยะเวลา ไม่เกิน 2 สัปดาห์

อย่างไรก็ตาม วิกฤตครั้งนี้ยังทิ้งคำถามสำคัญต่อระบบสาธารณสุขว่า เมื่อโรงพยาบาลรัฐซึ่งมีภารกิจดูแลประชาชนจำนวนมากต้องเผชิญทั้งปัญหาห่วงโซ่อุปทานยา ภาระลูกหนี้ สภาพคล่องทางการเงิน และข้อจำกัดด้านงบประมาณพร้อมกัน ผู้ที่ได้รับผลกระทบปลายทางย่อมเป็นประชาชน โดยเฉพาะผู้ป่วยโรคเรื้อรังและกลุ่มที่มีรายได้น้อยซึ่งมีทางเลือกในการเข้าถึงยาจำกัด

กรณีโรงพยาบาลสันทรายจึงไม่เพียงเป็นเรื่องของผู้ป่วยรายหนึ่งที่ไม่ได้รับยา หรือปัญหายาบางรายการขาดจากคลัง แต่กำลังสะท้อนให้เห็นภาพใหญ่ของระบบบริการสาธารณสุขที่มีความเชื่อมโยงตั้งแต่ต้นน้ำ คือการผลิตและจัดหาเวชภัณฑ์ ไปจนถึงกลางน้ำ คือระบบการเงินและการจัดซื้อของโรงพยาบาล และปลายน้ำ คือประชาชนที่ต้องได้รับยาเพื่อการรักษาอย่างต่อเนื่อง

สิ่งที่ต้องจับตาต่อจากนี้จึงไม่ใช่เพียงว่ายาจะกลับเข้าสู่คลังของโรงพยาบาลสันทรายครบถ้วนภายใน 2 สัปดาห์ตามที่คาดการณ์ไว้หรือไม่ แต่รวมถึงการแก้ไขปัญหาในระยะยาว เพื่อไม่ให้โรงพยาบาลต้องกลับมาเผชิญวงจรเดิมอีกครั้ง และเพื่อไม่ให้ผู้ป่วยต้องเดินทางมารับยาเป็นรายสัปดาห์ ต้องควักเงินซื้อยาเอง หรือพบเพียง “ซองยาเปล่า” ในวันที่ควรจะได้รับยาสำหรับรักษาอาการของตนเอง