แพทย์ มช. ไขข้อข้องใจ ‘ไข้นกแก้ว’ “เชื้อจากนกสู่คน” อันตรายแค่ไหน?

แม้ภาพของนกที่พบเห็นได้ทั่วไปอย่างนกพิราบ นกเขา หรือนกแก้ว อาจดูเป็นเรื่องคุ้นตาในชีวิตประจำวัน แต่รู้หรือไม่ว่า นกบางชนิดสามารถเป็นพาหะนำเชื้อโรคติดต่อจากสัตว์สู่คนได้ โดยหนึ่งในโรคที่ควรทำความรู้จักคือ “โรคไข้นกแก้ว” หรือ Psittacosis ซึ่งไม่ได้ติดต่อจากนกแก้วเท่านั้น แต่ยังพบเชื้อในนกอีกหลายชนิด และอาจก่อให้เกิดอาการเจ็บป่วยรุนแรงในคนได้

รศ. ดร. น.สพ.อนุชา ศิริมาลัยสุวรรณ สำนักวิชาสัตวแพทยศาสตร์ คณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ให้ข้อมูลว่า “โรคไข้นกแก้วเป็นโรคติดต่อจากสัตว์สู่คนที่เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย โดยพบเชื้อได้ในนกหลายชนิด และในประเทศไทยนกพิราบถือเป็นแหล่งรังโรคที่มีบทบาทสำคัญ

นอกจากนกพิราบแล้ว นกชนิดอื่นก็สามารถเป็นพาหะของเชื้อได้เช่นกัน ที่สำคัญคือ นกที่ติดเชื้อบางตัวอาจไม่แสดงอาการผิดปกติให้เห็น แต่ยังสามารถขับเชื้อออกมาได้ จึงไม่ควรใช้เพียงรูปลักษณ์ภายนอกตัดสินว่านกตัวใดปลอดภัยหรือไม่มีเชื้อ

สำหรับอาการของนกที่ติดเชื้อในระยะแรกมักไม่จำเพาะเจาะจง โดยอาจพบว่านกซึม ไม่ร่าเริง ขนพองหรือขนหยอง มูลมีสีเขียวปนเหลือง มีน้ำมูกหรือขี้ตา รวมถึงอาจเกิดภาวะถุงลมอักเสบ และในบางกรณีอาจมีอาการรุนแรงจนเสียชีวิตภายใน 2–3 วัน

ดังนั้น หากพบว่านกที่เลี้ยงไว้มีอาการผิดปกติ หรือพบการเจ็บป่วยและตายผิดปกติในกลุ่มนก ไม่ควรสัมผัสหรือจัดการซากนกโดยตรง ควรแยกนกที่ป่วยออกจากฝูง ลดการสัมผัส และติดต่อสัตวแพทย์เพื่อประเมินและตรวจรักษา หากพบการตายเป็นกลุ่มควรแจ้งหน่วยงานที่เกี่ยวข้องด้วย”

ด้าน ผศ.นพ.ปรเมษฐ์ วินิจจะกูล อาจารย์ประจำหน่วยโรคติดเชื้อและเวชศาสตร์เขตร้อน ภาควิชาอายุรศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ อธิบายว่า “โรคไข้นกแก้วเกิดจากเชื้อแบคทีเรียชื่อ Chlamydia psittaci ซึ่งพบได้ในนกหลายร้อยชนิด ทั้งนกแก้ว นกหงส์หยก นกค็อกคาเทล นกพิราบ และนกเขา รวมถึงเป็ด ห่าน และไก่งวง

สาเหตุที่เรียกว่า “ไข้นกแก้ว” เนื่องจากรายงานการพบโรคในระยะแรกเกี่ยวข้องกับผู้ที่สัมผัสนกกลุ่มนกแก้ว แต่ปัจจุบันพบว่าเชื้อสามารถอยู่ในนกชนิดอื่นได้เช่นกัน จึงไม่ควรเข้าใจว่าโรคนี้ติดต่อจากนกแก้วเพียงชนิดเดียว

นกที่ติดเชื้ออาจไม่แสดงอาการป่วย แต่สามารถขับเชื้อออกมาเป็นระยะ โดยเฉพาะในช่วงที่นกเกิดความเครียด เช่น การขนส่ง การอยู่รวมกันอย่างแออัด หรือการขาดอาหาร ทำให้การสังเกตว่านกมีสุขภาพแข็งแรงจากภายนอกเพียงอย่างเดียวไม่สามารถยืนยันได้ว่าปลอดเชื้อ

ช่องทางการติดเชื้อในคนที่พบได้บ่อยที่สุด คือการสูดหายใจเอาฝุ่นละอองที่ปนเปื้อนเชื้อจากมูลนกแห้งหรือสารคัดหลั่งจากระบบทางเดินหายใจของนกที่ติดเชื้อเข้าไป โดยเฉพาะเมื่อมูลนกแห้งสะสมและฟุ้งกระจายจากการกวาดหรือเป่าลม ส่วนช่องทางอื่นที่พบได้น้อยกว่า ได้แก่ การถูกนกกัด หรือการสัมผัสระหว่างปากนกกับปากคน

สำหรับมูลนกพิราบตามหลังคา ระเบียง ตลาด หรือสวนสาธารณะ ถือเป็นแหล่งที่อาจพบเชื้อได้ แต่สำหรับคนทั่วไปที่เพียงเดินผ่าน ความเสี่ยงอยู่ในระดับต่ำ ความเสี่ยงจะเพิ่มขึ้นเมื่อสัมผัสมูลนกอย่างต่อเนื่อง มีมูลสะสมปริมาณมากในพื้นที่อับ หรือทำความสะอาดโดยไม่ใช้อุปกรณ์ป้องกัน”

ผศ.นพ.ปรเมษฐ์ ให้ข้อมูลเพิ่มเติมว่า “หลังได้รับเชื้อ โดยทั่วไปจะมีระยะฟักตัวประมาณ 5–14 วัน ผู้ป่วยมักเริ่มมีอาการเฉียบพลัน ได้แก่ ไข้ หนาวสั่น ปวดศีรษะ ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ และไอแห้ง ซึ่งอาการในระยะแรกอาจคล้ายไข้หวัดใหญ่หรือปอดอักเสบจากเชื้อชนิดอื่น ทำให้การวินิจฉัยจากอาการเพียงอย่างเดียวทำได้ยาก

สิ่งสำคัญที่ช่วยให้แพทย์นึกถึงโรคนี้ คือประวัติการสัมผัสนกหรือมูลนก โดยเฉพาะในผู้ที่มีอาการปอดอักเสบและไม่ตอบสนองต่อยาปฏิชีวนะที่ใช้รักษาทั่วไป หากไม่ได้แจ้งประวัติสัมผัสนก อาจทำให้การวินิจฉัยล่าช้าได้ เนื่องจากการตรวจทางห้องปฏิบัติการที่จำเพาะต่อเชื้อไม่ได้มีให้บริการเป็นประจำในทุกแห่ง

ในผู้ป่วยบางราย เชื้ออาจทำให้เกิดการอักเสบของถุงลมและเนื้อเยื่อปอด ส่งผลต่อการแลกเปลี่ยนก๊าซ หากมีอาการรุนแรงอาจเกิดปอดอักเสบอย่างรุนแรง ภาวะหายใจล้มเหลว และอาจเสียชีวิตได้ นอกจากนี้ยังมีรายงานภาวะแทรกซ้อนที่อวัยวะอื่น เช่น ข้ออักเสบ สมองอักเสบ เยื่อบุหัวใจอักเสบหรือกล้ามเนื้อหัวใจอักเสบ ตับอักเสบ และการติดเชื้อในกระแสเลือด

กลุ่มที่มีโอกาสเกิดอาการรุนแรง ได้แก่ ผู้สูงอายุ ผู้ที่มีโรคปอดหรือโรคเรื้อรัง ผู้มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง หญิงตั้งครรภ์ รวมถึงผู้ที่ได้รับการรักษาล่าช้าหรือได้รับเชื้อในปริมาณมาก

"โรคไข้นกแก้วสามารถรักษาให้หายได้ด้วยยาปฏิชีวนะที่เหมาะสม โดยยาที่ใช้ ได้แก่ doxycycline ในผู้ที่ไม่มีข้อห้าม ส่วนเด็กและหญิงตั้งครรภ์อาจต้องใช้ยากลุ่มอื่นตามดุลยพินิจของแพทย์ ผู้ป่วยที่ได้รับการรักษาอย่างเหมาะสมมีอัตราการเสียชีวิตต่ำกว่า 1% อย่างไรก็ตาม หากได้รับยาล่าช้า เชื้ออาจแบ่งตัวและลุกลาม เพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดปอดอักเสบรุนแรงและภาวะแทรกซ้อนต่าง ๆ ดังนั้นหากมีอาการเจ็บป่วยจึงควรรีบไปพบแพทย์ ไม่ควรซื้อยามารับประทานเอง "

นอกจากนี้ โรคไข้นกแก้วสามารถติดต่อจากคนสู่คนได้ แต่พบได้น้อยมาก โดยมีรายงานเพียงไม่กี่กรณีในสถานการณ์จำเพาะ จึงไม่จำเป็นต้องตื่นตระหนกจากการอยู่ใกล้ผู้ป่วย แต่ควรให้ความสำคัญกับการป้องกันการสัมผัสเชื้อจากนกเป็นหลัก”

แล้วต้องป้องกันอย่างไร เมื่อต้องอยู่ใกล้นกหรือทำความสะอาดมูลนก รศ. ดร. น.สพ.อนุชา แนะนำว่า ควรหลีกเลี่ยงการจับหรืออุ้มนกที่ไม่ทราบประวัติสุขภาพ หากจำเป็นต้องสัมผัสควรทำความสะอาดมือ ร่างกาย และเสื้อผ้าหลังสัมผัส รวมถึงหลีกเลี่ยงบริเวณที่มีนกอยู่รวมกันเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะพื้นที่ที่นกบินขึ้นพร้อมกันจนทำให้ฝุ่นจากพื้นฟุ้งกระจาย

ขณะที่ ผศ.นพ.ปรเมษฐ์ แนะนำว่า การทำความสะอาดกรงหรือมูลนกควรใช้วิธีทำความสะอาดแบบเปียก โดยพรมน้ำหรือน้ำยาฆ่าเชื้อให้มูลนกชื้นก่อนเก็บ หลีกเลี่ยงการกวาดแห้งหรือเป่าลม เพราะจะทำให้ฝุ่นที่ปนเปื้อนเชื้อฟุ้งกระจาย หากคาดว่าจะมีฝุ่นฟุ้งควรสวมหน้ากากกรองอนุภาคระดับ N95 หรือ FFP2 ขึ้นไป พร้อมถุงมือและอุปกรณ์ป้องกันดวงตาตามความเหมาะสม หากมีมูลนกสะสมจำนวนมากในพื้นที่ปิด ควรพิจารณาให้ผู้เชี่ยวชาญดำเนินการทำความสะอาด

ที่สำคัญ หากมีอาการไข้ ไอ หรือป่วยหลังสัมผัสนกหรือมูลนก ควรไปพบแพทย์และแจ้งประวัติการสัมผัสให้ชัดเจน ทั้งชนิดของนก ลักษณะและระยะเวลาที่สัมผัส รวมถึงวันที่เริ่มมีอาการ เพื่อเป็นข้อมูลประกอบการวินิจฉัยและการรักษา

ทั้งนี้ โรคไข้นกแก้วเป็นโรคที่พบไม่บ่อย การเห็นนกพิราบหรือเดินผ่านมูลนกไม่ได้หมายความว่าจะติดเชื้อโดยอัตโนมัติ และโรคนี้ไม่ได้ติดต่อจากการรับประทานเนื้อไก่หรือไข่ที่ปรุงสุก อย่างไรก็ตาม การรู้จักแหล่งเชื้อ ช่องทางการติดต่อ และวิธีป้องกันอย่างถูกต้อง จะช่วยลดความเสี่ยงและทำให้สามารถรับมือกับโรคได้อย่างเหมาะสม โดยไม่ตื่นตระหนกและไม่ประมาท